با این وجود که انوار رحمت و مغفرت الهی به صورت دائمی در حال تابیدن به انسانهاست، اما نحوه و میزان دریافت این انوار در آنها متفاوت بوده و به شایستگی و تلاش افراد، وابسته است؛ چرا که، برای دریافت این انوار قدسی، قابلیت قابل نیز لازم بوده و این قابلیت به معنی دارا بودن شرایط آن است که مهمترین آنها عبارتند از:

یکی از مهمترین عوامل برای دریافت غفران الهی، ایمان است؛ چرا که، در حقیقت، انسان بدون ایمان، قابلیت دریافت مغفرت و هدایت از سوی خداوند را نداشته و بدون آن، هیچکدام از شرایط مذکور، که در ذیل آمده، تأثیری در بخشیده شدن فرد نخواهد داشت .خداوند به کسانی که مرتکب سیئات شدهاند، وعده میدهد که، در صورت توبه به سوی درگاه الهی و ایمان به هر آنچه که، خدای متعال پذیرش آن را واجب کرده است (وجود باری تعالی، پیامبران و اوصیای الهی، ملائکه، معاد و...)، خداوند آنها را مشمول رحمت و مغفرت خود بگرداند.

یکی از اموری که انسان را مستوجب دریافت مغفرت از سوی خدا میکند، توبه کردن از اعمال بد گذشته و استغفار به درگاه خداوند متعال است . یکی از الطافی که خداوند به بندگان خود نموده، اینست که راه بازگشت را بر آنان باز گذاشته و به آنها امکان استغفار داده است؛ تا با توبه به درگاه خداوند از مسیر ناصواب گذشته بازگردند و با استغفار و درخواست عفو، گناهان گذشتهی آنها را به طور کل محو نماید.

از عواملی که، زمینهی نزول رحمت و مغفرت الهی را فراهم میآورد، عمل صالح است؛ چرا که، عمل صالح، دل را نرم کرده و مانع رفتن به سوی سیئات میگردد و همچنین موجب بخشش گناهان گذشته از سوی خداوند متعال می شود.

از عواملی که موجب جلب رحمت و مغفرت خداوند میگردد، اجتناب از گناهان کبیره است. بیان کردیم که، واژهی "کفر" با واژهی "غفر" هم معناست. و آیات الهی در مقام منت نهادن بر مؤمنان بوده و به آنها نوید میدهد که اگر از بعضى گناهان اجتناب كنند، خداى عزوجل از بعضى ديگر در مىگذرد، و در ضمن، حين اينكه در آیهی شریفه وعدهی آمرزش داده شده، مؤمنان، به ترك گناه دعوت شدهاند.

یکی از اموری که در جهت جلب مغفرت الهی دارای تأثیر زیادی بوده، توسل به بندگان شایستهی بر اساس آیات الهی درقران، استغفار بندگان شایستهی الهی چون حضرت رسول اکرم(ص)، فرشتگان و مؤمنان پاکدل، در پیشگاه خداوند اثر داشته و طالبان مغفرت الهی با توسل به آنها میتوانند از این طریق به غفران ذات اقدس احدیت دست یابند

تبعیت از فرامین الهی از جمله اعمالی است که برای جلب مغفرت الهی لازم بوده، و غفران و حب الهی را در پی خواهد داشت. تبعیت از فرمانهای الهی موجب ایجاد رابطهی محبت آمیز بین خدا و بنده میگردد که این رابطهی عاطفی، موجب نزول رحمت و مغفرت شده و گناهان آدمی را نابود میسازد.

یکی از موانع شدیدی که از نزول مغفرت خدای رحمان بر انسان جلوگیری کرده، شرک بر خداست. خداوند در قران بیان میکند که تمامی گناهان انسان قابلیت بخشیده شدن را دارند، مگر شرک، که هرگز قابل بخشش نیست؛ البته، مشروط به اینکه، مشرک، بدون توبه و با شرک از دنیا رفته باشد. علت عدم مغفرت، إفتراء عظیمی است که این افراد به خداوند نسبت دادهاند و اصولاً شرک با بندگی مخلوقات و ربوبیت خدا ناسازگار بوده و بندگان مشرک با این افتراء، ارکان هستی عالم را انکار نموده‌اند.

یأس از موانع بزرگ در برابر نزول رحمت و مغفرت الهی است. از آنجا که انسان موجودی است که شالودۀ خلقتش از ضعف و جهل بوده و همانند هوای نفس بر او غلبه داشته، همیشه در معرض ارتکاب گناهان قرار گرفته، و حتی ممکن است با ارتکاب گناهان، خود را غرق شده بپندارد و ناامیدی از اصلاح خویش، بر او غلبه یابد؛ و لذا از درخواست بخشش صرف نظر نموده و مأیوس شود؛ اما خداوند با توجه به این ضعف و جهل بندگان، آنها را به مغفرت خود امیدوار ساخته و زمینههای ناامیدی را از آنها دور میسازد.

قرآن کریم برای حفظ تعادل انسانها و جلوگیری از افراط و تفریط آنها در ارتباط با احساس گناه یا بیگناهیشان، که منجر به نا امیدی یا تجری به گناه میگردد، در اکثر آیاتی که به بحث مغفرت پرداخته، همواره به انذار انسانها نیز پرداخته است؛ به عنوان مثال در این آیهی شریفه فرموده:«غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَديدِ الْعِقابِ ...»«خداوندى كه آمرزندهی گناه، پذيرندهی توبه، داراى مجازات سخت است...»

در این آیه ابتداءً به دو صفت غافرالذنب و قابل التوب بودن خدا اشاره میکند که بر رفتار مغفرتآمیز خدا با گنهکاران دلالت دارد، اما بلافاصله صفت شدید العقاب بودن او را میآورد که بر مؤاخذهی گنهکاران دلالت داشته و حاوی نوعی انذار برای بندگان میباشد.

مقتضای این صفات این است که هر فردى را كه استعداد آمرزش و قبول شدن توبه را داشته باشد، او را بيامرزد؛ و هر كس را كه مستحق عقاب است، عذاب كند. این سخنهای منذرانه، فرد را به تحرک وادار کرده تا به نوعی رفتار کند که مشمول صفات غفران و رحمت الهی قرار بگیرد .

مرحله نخست زندگى بشر در حيطه جهان مادى است و در اين برهه است كه انسان بايد فضائل و كمالات انسانى را در وجود خود به ظهور برساند و زمانى انسان به هدف خويشتن از خلقت ـ كه همانا كمالات واقعى است ـ نائل مى گردد كه دو جنبه وجودى خود را در اين جهان ارتقاء و به سطوح عالى برساند ، اين دو جنبه ، يكى عقل نظرى و ديگر عقل عملى است.

علم و شناخت ، با هر موضوعى ، باعث ارتقاء و حركت بشر مى گردد و نقطه مقابل آن جهل ، انسان را به ورطه تاريكى و ظلمات وارد مى كند .البته شرافت دانش ها و علوم به حسب موضوعات آنها متفاوت است و اين مسئله اى نيست كه تنها اهل دين به آن اشاره داشته باشند بلكه انديشمندان و علماى ديگر موضوعات علوم نيز ، انواع علوم را دسته بندى ، بعضى را آلى و مقدمى و برخى ديگر از علوم را در دسته بندى هاى ديگر قرار داده اند. به هر جهت اين علم و دانش است كه انسان را از تاريكى هاى جهل و نادانى به شاهراه نور و روشنايى منتقل مى كند .اما هيچ شك و شبهه اى نيست كه بالاترين هدف وجودى انسان ، رسيدن به كمال نهايى و واقعى است كه هر گروهى آن را به چيزى تعريف و تعبير كرده‌اند و اصحاب خرد ، كمال واقعى را درك حقيقت حضرت محبوب جلت عظمت دانسته اند ، كه درك اين حقيقت نيز محتاج كمال عقل نظرى و دانش و علم اندوزى در اين موضوع است.

براى كسب معرفت نسبت به حقيقت «حقيقة الحقائق» راه هاى بسيارى است كه «الطرق الى الله بعدد أنفس الخلائق »و از آن جمله تفكر و تدبر و تعمق در همه عالم است كه نشانه قدرت او است .

يكى ديگر از راه هاى معرفت الله كه بشر مادى را از بيداء جهل و ظلمت و از درياى بيكران شهوت و كثرت و موج سهمگين علائق مادى برهاند انديشه در اسماء و صفات خالق متعال است ، كه قرآن و اهل بيت(عليهم السلام)به تعقل و تفكر در اين امر براى رسيدن به كعبه مقصود و قبله مطلوب بسيار ترغيب نموده اند .اسماء و صفاتى كه چون ذات بى مثال واجب ، مقدس و مبدا بركات هستند ، لذا انسان نسبت به آن مامور به تسبيح است .

اگر انسان به حقيقت اسما و صفات نائل شود كار خدايى مى كند كه اهل معرفت گفته اند: ( بسم الله الرحمن الرحيم ) از عبد ، به منزله ( كن ) از جانب مولا است . براى ما تهيدستان ، در بين اسماء و اوصاف خداى رحمان و رحيم ، نامى همانند اسمائى كه او را موصوف به رحمت مى كند ، حلاوت و شيرينى ندارد ، كه شرح رحمت او و جلوه اى از اين صفت الهى ، مكتوب پيش روى شما است كه در آثار مكتوب اسلامى برگرفته شده از آيات كتاب حضرت حق و كلام گهربار ائمه اطهار (عليهم السلام) براى رسيدن به اعلى درجه معرفت با تدبر و انديشه در آثار و جلوه هاى رحمت الهى تأكيد فراوان شده است .

از جلوه هاى رحمت حق آيين مقدس اسلام است كه دينى كامل و نعمتى تمام است كه از آن به عنوان جهان تشريع نيز ياد مى كنند .انسان براى بقاى ظاهر خود بايد از سفره نعمت مادى حق سهمش را از طريق مشروع مصرف كند و براى بقا و رشد و كمال باطن خويش بايد عملا به مقررات الهى گردن نهد انسان براى تأمين خير دنيا و آخرت خود بايد دستى در سفره تكوين و دستى در سفره تشريع داشته باشد تا با كمك گرفتن از نعمت ظاهرى و نعمت معنوى به كمال لايق مربوط به خود برسد .انسان بايد بداند كه پروردگار بزرگ و مهربان از باب احسان و لطف و رأفت و رحمت ، عنايت ويژه اى به او نموده و احكام و مقررات و معارفى را به زبان قرآن و زبان پيامبر (صلى الله عليه وآله) و زبان امامان معصوم (عليهم السلام)برايش بيان فرموده است ، تا او را از فرومايگى حيوانى تعالى بخشد و وى را از تاريكى جهل و غفلت و نسيان به نور ايمان و معرفت و محبت و قرب خويش هدايت نمايد و در پناه ولايت خود او را در تمام مراحل حيات دنيا و آخرت با كامل ترين برنامه زندگى به عالى ترين درجات سعادت مادى و معنوى برساند ، ولى شرط بهره مندى از اين رحمت ويژه اين است كه انسان به اختيار و اراده خود دين خدا را انتخاب نمايد و همه امور زندگى اش را با آن هماهنگ سازد .

حضرت او به اقتضاى رحمت و رأفتش انسان را به راه مستقيم هدايت مى كند و پيامبران و امامان معصوم را در خيمه حيات بشر چون مشعل هاى نور مى فرستد و قرآن را به عنوان قانون سعادت نازل مى كند و اين انسان است كه بايد با اختيار و اراده خود راه سعادت را با بندگى و طاعت و خدمت به خلق بپيمايد و از اين طريق خود را لايق و شايسته رحمت خاصه حق كند و زمينه آمرزش و ورود در بهشت را نسبت به خود فراهم آورد و از ناسپاسى در برابر دين بپرهيزد كه ناسپاسى در برابر دين بلايى عظيم و مصيبتى سنگين است كه هر كس دچار آن شود از رحمت ويژه حق و آمرزش حضرت محبوب و ورود در بهشت محروم مى گردد .او با ارائه دين كامل ، راه رسيدن به خوشبختى را براى انسان ترسيم كرد ولى انسان ها در برابر اين راه به دو گروه تقسيم شدند ، گروهى عقل و انصاف به خرج داده راه خدا را انتخاب كردند و گروهى بر اثر كبر و لج بازى و عناد جاهلانه به ناسپاسى نسبت به اين نعمت عظيم برخاستند و به دست خود مايه بدبختى و تيره روزى را براى خود فراهم آوردند .

شيرازه دين در همه دوره ها بر اساس توحيد و معاد و حقايق اعتقاديه پايه گذارى شده و تنها كيفيت برنامه ها و عبادت ها در هر عصرى متناسب با مردم همان روزگار بوده و روز به روز تطور تكاملى داشته است تا به صورت قرآن و روايات پيامبر (صلى الله عليه وآله) و اهل بيت (عليهم السلام) كه تا روز قيامت پاسخگوى نيازهاى مادى و معنوى انسان است جلوه كرده و رخ نموده است .

انسان مى تواند از طريق عبادت و بندگى خالصانه ، بر نفس خود حاكم شود و آن را از چموشى و رنگ پذيرى از شيطان و هوا و هوس باز دارد و با تداوم بندگى و عبادت از نقايص و عيوب پاك گرداند و در نهايت پس از مالكيت بر نفس ، مالك در تصرف نسبت به امور تكوينيه گردد .مالكيت بر نفس كه از عالى ترين امور باارزش است در طول مالكيت و پادشاهى خداست نه موازى يا معارض با آن و به اين معناست كه همه كارهاى مثبتى كه از انسان سر مى زند جلوه اراده و پادشاهى حق و در چهارچوب رضايت حضرت محبوب و مقيد به لطف و رحمت اوست .

از طريق همين مالكيت بر نفس و خواهش هاى آن است كه انسان خود را تصفيه مى كند و به مقام ولايت الهى مى رسد كه نتيجه آخرتى آن رضوان و بهشت و درجات و مقامات عاليه است و ابزار آن مالكيت هم قوانين و دستورات و احكام الهى است كه به وسيله انسان با خلوص نيت به كار گرفته مى شود و همه آن را رحمت ويژه حق در اين دنيا و در آن دنيا براى آدمى فراهم مى سازد .شخصى كه مأنوس با نماز است ، عاشقانه روزه مى گيرد ، خالصانه حج مى رود ، از روى رغبت و شوق انفاق مى كند و خلاصه عامل به دستورات حق است وسراسر معرفت و صفا و كرامت است ،از خدا رنگ گرفته وارزش وجودى اش مافوق همه ارزش ها و مخلوقات است .چنين انسانى با خداست و قطعاً خدا هم با اوست .رحمت الهيه در جلوه ابتدايى به صورت قوانين ، مقررات و دستورات و احكام و در يك كلمه به صورت دين كامل و جامع است كه هم چون آب پاك باران از آسمان معنى نازل شود تا انسان را به پاكى و سلامت و صحت و كرامت و اوج انسانيت برساند .

دينى كه از جانب خدا براى تربيت و ترقى و رشد و تكامل انسان نازل شده قابل مقايسه با فرهنگ هاى مادى و زمينى و اديان دست پخت بشر نيست . دين از طرف خدا آمده تا مرغ جان را به اعلا مرتبه ملكوت پرواز دهد و ميان انديشه و فكر با معارف الهيه پيوند ايجاد نمايد و باطن و روح را از عيوب و نواقص شفا دهد و آدمى را به صفات الهى متصف كند و اراده انسان را براى رسيدن به مقام قرب و درجه وصال و نقطه كمال و دايره لقا تقويت نمايد و او را مملوك خدا و از طرف ديگر مالك ما سوى الله كند.

گرچه تمام عبادات و هر عملى كه با نيت خالص و به قصد قربت به درگاه الهى انجام پذيرد مايه جلب رحمت الهى است و انسان را در دامان پر مهر و عطوفت و رحمت و نعمت ربوبى قرار مى دهد و حيات بشر را به نور معرفت روشن مى سازد ، اما بعضى از عبادات در كلام گهربار ائمه اطهار (عليهم السلام) به صورتى ويژه مايه جلب رحمت الهى شمرده شده اند .ذكر تمام عبادات در اين مختصر نمى‌گنجد و درك حقيقت آنها و دست يافتن به تمام زواياى عبادات امكان پذير نيست ، اما به مقتضاى اين نوشتار به عبادت پر ارزش روزه كه مورد عنايت خاص اهل بيت (عليهم السلام)به عنوان عبادتى براى رسيدن به رحمت الهى و نشستن بر سر سفره پر نعمت حضرت حق اشاره مى شود .

امتياز روزه در اين بحث از ميان تمام عبادات به اعتبار دو حقيقت است:

1 ـ روزه عبادتى است كه نه تنها براى امت حضرت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)بلكه براى امم سابق نيز سبب جلب رحمت بوده و عبادتى خاص براى پرستش حضرت حق شمرده شده است.شواهد تاريخى فراوانى بر اين مطلب وجود دارد كه در منابع مذاهب ديگر ـ حتى بعد از تحريف ـ آمده است .از تورات و انجيل فعلى چنين برمى آيد كه روزه در ميان يهود و نصارى بوده و اقوام و ملل ديگر هنگامى كه با غم و اندوه مواجه مى شدند روزه مى گرفتند و قوم يهود به هنگام توبه و طلب خشنودى خداوند روزه مى گرفتند. از بخشى از تورات چنين برمى آيد كه موسى (عليه السلام) چهل روز روزه داشته است.

2 ـ از ماه رمضان در كلام گهربار ائمه اطهار (عليهم السلام) به عنوان ماه رحمت،ماهى كه درهاى رحمت در آن باز مى شود و ... ياد شده است.

نطفه مرد از ميليون ها موجود ذره بينى كه به شكل زالو هستند تشكيل شده است ، اين ذرات جان دار در رحم زن قرار مى گيرند ، در آخر يكى يا بيشتر مى ماند و مبدأ پيدايش يك قلو يا بيشتر مى گردد اجزاى نطفه همگى به هم مانند است پس چه مى شود كه جزئى از نطفه چشم و جزئى از آن گوش و جزئى استخوان و جزئى ديگرش اعضا و اندام ديگر مى شوند ؟ مرد چنين قدرتى را ندارد و از انجام دادن اين تقسيم ناتوان است ، اجزاى ذره بينى كه از پيكر يك مرد پيدا شده اند فاقد عقل و قدرت هستند و از نظر دانايى و توانايى هزاران بار از مرد ناتوان ترند .زن نيز مانند مرد فاقد اين قدرت است به آن افرادى كه از خداشناسى محروم اند و ماده را به جاى خدا مى شناسند بايد گفت : ماده كه شعور ندارد تا مبادى و ريشه اعضا را از يكديگر جدا كند ، سپس آنها را به فعليت برساند .

پس چه دانش و چه قدرتى اين كارخانه دقيق پيكرسازى را ساخته و به كار انداخته است؟ كارخانه‌اى كه مواد اوليه اش يك چيز است ، يعنى يكى از جانوران و سلول هاى يك جور ولى فرآورده‌هاى گوناگون از نظر حجم و رنگ و اثر و چيزهاى ديگر توليد مى كند ، آن گاه همه را جمع كرده و يك موجود واحد تشكيل مى گردد .نطفه نر مبدأ اصلى پيدايش جنين است ، اجزاى نطفه به طور منظم در همه جانداران ، جنين را به وجود مى آورند ، هر جزئى از اجزاى نطفه عضوى از اعضاى جنين مى شود .جنين سازى نطفه از روى تصادف نيست زيرا اين قانون ، همگانى است و در همه سلسله جانداران به اجرا درآمده است و تصادف با قانون ناسازگار است .نمى توان گفت جنين سازى از عقل و تدبير نطفه است ؛ زيرا خود نطفه فاقد عقل و فاقد تدبير است .آيا ممكن است كه نطفه چنين كارى را در وقت نطفه بودن انجام دهد ولى هنگامى كه به كمال رسيد وانسانى كامل و يا حيوانى تمام عيار شد عاجز از اين كار باشد؟

هرگز آيا دنياى علم با آن همه ترقى و تكامل ، با آن همه آلات وادوات ، با آن همه دانشمندان و محققان مى تواند اجزاى نطفه را بشناسد و بگويد : كدام زبان مى شود و كدام دهان و كدام سر و كدام پا ؟ وجود مباركى كه نطفه را در جنس نر پرورش مى دهد همه اينها و بيش از اينها را مى داند ولى انسان سركش و خودخواه نمى خواهد بفهمد چيزى را كه با اندك تأملى مى تواند بفهمد !

روى جفت پرده اى به نام ( آمينوس ) قرار دارد و آن پرده به لوله اى كه تقريباً يك متر طول و به قدر يك انگشت ضخامت دارد مربوط است كه در درون آن لوله لوله هاى باريك ترى وجود دارد ، اين لوله از راه ناف به شكم جنين متصل است مواد غذايى به وسيله رگ هاى مويين از بدن مادر وارد جفت مى شود و در آن جا پالوده مى گردد وبه وسيله لوله هاى نامبرده داخل بدن جنين مى شود و پس از جريان در بدن جنين و تغذيه كامل وى به محل خود باز مى گردد .آيا اين پرده اى كه سراسر پيكر جنين را فرا گرفته است براى آن است كه وى را هنگام خم و راست شدن مادر از گزند فشارهاى داخل و خارج محفوظ بدارد ؟ آيا جنين اين پرده را بر پيكر خود كشيده است يا مادر به اين وسيله خواسته است جگر گوشه خود را حفظ كند ؟ آيا جز حكمت و رحمت الهى چيزى توانايى درك و فهم ايجاد آن را دارد ؟

پيدايش جفت در رحم مادر براى چيست ؟ آيا براى آن است كه جنين بسيار لطيف است و دستگاه پالايش غذاى بدن مادر براى آماده كردن غذاى وى كافى نيست و نياز به پالايشگاه ديگرى دارد تا غذايى لطيف تر و پالوده تر به جنين برساند ؟ پس اگر جفت نبود كمتر جنينى از شكم مادر زنده بيرون مى آمد آيا مادر از تأثير جفت در حيات جنين آگاهى داشت ؟ آيا قدرت آفريدن آن را داشت ؟ هرگز ! پس دانشى و قدرتى آن را آفريده است كه پيش از پيدايش ماده و پس از پيدايش انسان بوده و هست و خواهد بود.

شير مادر به طور عموم از اجزاى زير تركيب شده است : چربى ، پروتئين ها ، لاكتوز ، كلوكز ، دكسترين ، مالتوز ، نشاسته ، هيدرات دو كربنات ، نمك هاى معدنى ، اسيد لاكتيك ، آب ، ويتامين آ ، ويتامين ب ، ويتامين د ، ويتامين ث ، ويتامين ب 1 ، ويتامين ب 6 ، ويتامين ث و اسيد اسكورتيك .هر يك از اين ها در شير هر مادرى به مقدار معينى است و نسبت مخصوصى با يكديگر دارند كه بر حسب انسان ها و حيوان ها تفاوت مى كند .

اين لابراتوار عظيم و دقيق در كجاى پيكر مادر نهاده شده كه خورده هاى مادر را تجزيه مى كند و اين اجزا را از ميان آنها بيرون مى آورد و سپس آنها را تركيب مى كند و موجود واحدى بنام شير مى سازد ؟ چند دكتر و مهندس بر اين لابراتوار نظارت مى كنند ؟ چند كارگر دارد ، ماشين آلات و ابزار و ادوات اين لابراتوار كجا ساخته شده و از كجا آورده شده است ؟ چه كسى در پيكر مادر نهاده و به پدر نداده است ؟

نوزاد انسان از نوزاد حيوان بسيار ناتوان تر است و زمان ناتوانى اش بسيار درازتر است .نوزاد حيوان پس از يكى دو ماه توانا مى گردد و قادر است خود را نگهدارى كند، در اين هنگام مادر دست از پرستارى نوزاد بر مى دارد و ممكن است با فرزند خود بيگانه گردد ، به خاطر اينكه نوزاد انسان از نوزاد حيوان ناتوان تر است رحمت پروردگار براى دوره ناتوانى نوزاد انسان دست كم دو پرستار تعيين كرده است : يكى پدر و ديگرى مادر .

او مادر را براى پرستارى استخدام كرده و پدر را براى نگهداريش ، ولى چگونه استخدامى ؟ استخدامى كه با مهر و محبت همراه است هرچه مادر رنج مى برد خسته نمى شود ، هرچه پدر نيرو مصرف كند پشيمان نمى شود ، دوره خدمتگزارى پدر و مادر پايان ندارد آن دو تا جان دارند به فرزند خدمت مى كنند .آيا ماده و طبيعت ناتوانى نوزاد را تشخيص داده كه چنين پرستارانى براى او تعيين كرده است ؟ هرگز ماده كه نمى تواند ميان نوزاد و چيز ديگر فرق بگذارد تا چه رسد به فرق ميان دو نوزاد : نوزاد انسان و نوزاد حيوان ، تصادف هم كه نيم شود كه در تمام حيوانات هميشه آن چنان باشد

از ديگر نمونه هاى رحمت خدا وجود انسان است كه اهل دل از او به عنوان جهان نفسى خبر مىدهند .چنانچه نور رحمت نمى تابيد ، نه چيزى پديد مى آمد و نه چيزى دوام و بقا داشت، هر پديده‌اى در حقيقت جلوه رحمت حق است . انسان موجود بى ارزش و كوچك و محدودى نيست كه هم چون برخى حيوانات فضاى زندگى اش لانه و غارى و يا درّه و جنگلى باشد ، همه درياها و فضا و پهنه روى زمين و معادن و منابعش در اختيار اوست و روزى اش از پاكيزه ترين و بهترين روزى هاست نه چون روزى چهارپايان يا درندگان و پرندگان . . . كه با لاشه اى متعفن و يا مردارى بدبو يا علوفه اى پايمال شده و پژمرده و . . . سير و سرگرم شود .

اين همه براى اين است كه قدر و ارزش و كرامت خود را بداند و به تحقق عملى استعدادهاى خدادادى خويش بپردازد و همه وجودش را با خواسته هاى حضرت ربّ العزّه هماهنگ نمايد تا در مقام قرب و جنت لقا و كاخ وصال و عرصه رحمت جايش دهند .

انسان چه موجود عجيبى است ، معجونى از آب و گل و عقل و فطرت و روح و نفس كه وزن عنصرى اش اندك و وزن شخصيتى و هويتش عظيم و غيرقابل درك است .او بايد مادون خود را در راه برقرارى حياتش به كار گيرد و براى تنها مافوق خودش كه حضرت ربّ العزه است با كمال خلوص و عشق بندگى كند .انسان به سبب رحمت رحمانيه و رحيميه حق هم از نظر ظاهر بهترين و معتدل ترين صورت را و هم از نظر باطن نيكوترين سيرت را دارد، او مسجود فرشتگان است و عنايت و لطفى كه به او شده به فلك و ملك نشده است .

انسان از نظر آيات قرآن موجودى است كه استعدادهاى فراوانى به او عنايت شده و داراى دو بال عقل و فطرت و نيرويى شگرف چون نفس نفيس و روح خدايى است به گونه اى كه او را از همه موجودات عرصه هستى ممتاز ساخته و مادون آفريدگار و سرآمد آفريدگان و گل سرسبد مخلوقات قرار داده است ، قرآن ، والايى و ارزش او را در سوره مباركه تين، آيات يك تا پنج با چهار سوگند بسيار پر اهميت خاطر نشان نموده مى فرمايد : «وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ، وَطُورِ سِينِينَ ،وَهذَا الْبَلَدِ الاَْمِينِ ، لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنسَانَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِيم.» سوگند به انجير و زيتون ، و به طور سينا ، و به اين شهر امن ،که ما انسان را در نيكوترين نظم و اعتدال آفريديم .آرى ؛ انسان بنا بر قضاوت قرآن از نظر ظاهر و باطن نيكوترين و بهترين و برترين است.

در ميان موجودات آفرينش فقط انسان است كه از امتيازات خاص و استعدادهاى ويژه و مايه هاى درونى و باطنى برخوردار است ، او نه چون حيوان است كه سر به زير و داراى آفرينشى افقى و در حركت متكى بر چهار دست و پا و موتور محرك ترقى و كمالش شكم است كه هرچه فربه تر شود فقط از نظر وزن مادى سنگين تر مى شود و اگر حلال گوشت باشد اندكى به قيمت مالى اش افزوده مى گردد و نه چون درخت و نبات است كه عامل رشدش پايين ترين بخش آن يعنى ريشه است و عرصه رشدش تنها خاك و عالم مادّه .

انسان ، سروقامتى است كه مهم ترين بخش وجودش يعنى مغز اين نيروى عظيم ادراكى و واسطه بين او و همه معارف و حقايق در سرش قرار دارد ، كنايه از اينكه راه رشد و كمالش به سوى عالم بالاست و مقصد نهايى حركت و سفر عمرى اش حضرت حق جل و علاست .او با اين استعدادهاى شگرفى كه دارد و با اين سرمايه عظيم عقلى و فطرى ، سر و كارش فقط و فقط بايد با خدا باشد و آنچه را غير خداست لازم است به عنوان ابزار و وسيله براى رسيدن به مقام قرب حق و لقاى دوست و وصال محبوب به كار گيرد .به خاطر استعدادهاى باارزشى كه در اوست و محض عقل و فطرتى كه با ذات او و آب و گلش عجين است ، كتاب هاى آسمانى به ويژه كتابى چون قرآن و رهبرانى آسمانى چون پيامبران و امامان به استقبالش فرستاده شده اند ، تا با ارائه حقايق اعتقادى و ايمانى و حلال و حرام و مسائل بسيار عالى اخلاقى و تربيتى از وجود ذى جود او پذيرايى كنند و وى را به سوى ربّ كريم و پروردگار عزيزش راهنمايى نمايند تا در آن بارگاه باعظمت به خاطر اينكه وجودش را به وسيله وحى و پيامبران و امامان به ايمان و اخلاق و عمل آراسته نمود از رحمت ويژه محبوب براى ابد بهره مند گردد و در بستر قرب دوست بيارامد و از لقاى معشوق ازل و ابد ، جاودانه لذّت ببرد .

خداى كريمى كه او را آفريد و اندام هايش را به قرار دادن هر عضوى در محل مناسب خودش طبق حكمت بالغه ، درست و منظم ساخت و با ايجاد توازن و تعاون ميان اعضا در ايفاى اهداف مربوطه تعديل كرد و سامان داد و به هر صورتى كه خواست از نظر خصوصيات هر عضو و هيئت ، مجموعه اعضاى وى را تركيب كرد ، سپس براى راه يافتنش بر عرصه رشد و كمال و ثمر دادن وجودش و نهايتاً براى رسيدن به رحمت خاص و اقامت گزيدن در بهشت قيامت او را به دست وحى و پيامبران و امامان سپرد .چون استعدادهاى انسان در سايه قرآن و هدايت انبيا و امامان به فعليت درآيد و به ايمان و اخلاق و عمل آراسته گردد ، به قله ارزش و كرامت نشيند و در والايى و ارزش ، به ويژه زمانى كه غرق در رحمت ويژه حق گردد ، فوق همه موجودات قرار گيرد و والى ملك مصر هستى گردد و شايستگى اش را براى مسجود ملائك قرار گرفتن اثبات نمايد .

پيامبران و امامان معصوم ـ كه از جنس انسان اند و حجت هاى حق مى باشند و فقط رهبران انسان ها نيستند ، بلكه بخاطر مقام علمى و عقلى و ايمانى و عملى رهبران انس و جن و فرشتگانند و بر همه آنان برترى دارند و وجودشان واسطه فيض بين خدا و بين موجودات است ـ از انسان نخواستند به غير خدا سجده كند و نهايت تواضع را به غير خدا به ميدان بياورد ولى به فرشتگان فرمان داده شد بر آدم (عليه السلام) سجده كنند.

رحمت خاص ـ كه احياناً از آن به عنوان رحمت رحيميه تعبير مى شود ـ فراگير نسبت به موجودات غير مكلّف نيست و دايره عام ندارد و راهش به سوى همه مخلوقات باز نمى باشد ، بلكه بر اساس لياقت و قابليت به انسان هايى در شرايط ويژه عطا مى گردد .انسان ، با ايمان به قرآن و عمل به آيات آن و با اعتقاد به پيامبران و با قبول ولايت و رهبرى امامان و اجراى دستورات آنان و مزيّن شدن به حسنات اخلاقى و قرار گرفتن در گردونه اعمال شايسته و آراسته شدن به توبه حقيقى اتصال به رحمت حق پيدا مى كند و از بركت آن رحمت و پرتو آن حقيقت ، دنيا و آخرتش آباد مى شود .در این قسمت به برخی از موجبات رحمت اشاره می کنیم.

اميرالمؤمنين (عليه السلام) درباره حسنات اخلاقى فرموده :« رَوِّضُوا أنفُسَكُم عَلَى الأخلاَقِ الحَسَنَةِ ، فَإنَّ العَبْدَ المُسْلِمَ يَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ دَرَجَةَ الصائِمِ القائِمِ »وجود خود را بر اساس اخلاق نيكو پرورش دهيد ، زيرا انسان مسلمان به سبب اخلاق نيكويش به مرتبه روزه گير شب زنده دار مى رسد .

حضرت امام صادق (عليه السلام) در روايتى بسيار مهم درباره ارزش هاى اخلاقى فرموده است :« إنَّ اللهَ تَبارَكَ وَتَعالى خَصَّ رَسُول اللهِ رَسُولَهُ بِمَكارِمِ الأخلاقِ ، فَامْتَحِنُوا أنْفُسَكُم فَإن كانَت فِيكُم فَاحمَدُوا اللهَ عَزَّ وَجَلَّ وَارغَبُوا إلَيهِ فِى الزيادَةِ مِنْها فَذَكَرَها عَشَرَةً : اليَقينَ والقَناعَةَ والصَّبْرَ والشُّكْرَ والحِلْمَ وحُسنَ الخُلْقِ والسَّخاءَ والغيرَةَ والشُّجاعَةَ والمَرُوءَةَ »به يقين خداى تبارك و تعالى پيامبر را به ارزش هاى اخلاقى اختصاص داد ، تا خود را در اين زمينه بيازماييد ، اگر در شما وجود دارد خداى عزّوجلّ را سپاس گوييد وبه سوى آن در افزونى اش رغبت كنيد ، پس ده بخش از ارزش ها را ذكر كرد : يقين و قناعت و صبر و شكر و بردبارى و اخلاق نيكو و سخاء و غيرت و شجاعت و جوانمردى .

قرآن مجيد از مصاديق نيكى و نيكوكارى را ايمان به پيامبران الهى مى داند و مؤمنان به پيامبران را اهل صدق و تقوا مى شمارد و صدق و تقوا را مايه رساندن انسان به رحمت الهى به حساب مى آورد .

يك انسان مسلمان كه خواهان سير و سلوك است بايد با ديدگاه مهر و لطف و خيرخواهى به ديگران بنگرد ، نظير پيامبران و امامان كه حتى نسبت به ناپاكان نيز خيرخواه بودند .

شخص سالك كه بخواهد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ گفتنِ او حقيقت پيدا كند بايد رحمت حق را به قلب خود برساند و به رحمت رحمانيه و رحيميه متحقق شود و علامت حصول نمونه آن در قلب آن است كه با چشم عنايت و تلطف و مهربانى به بندگان خدا نظركند و خير و صلاح همه را طالب باشد . و اين نظر ، نظر انبياى عظام و اولياى كرام (عليهم السلام) است ، البته آنان دو نظر دارند : يكى نظر به سعادت جامعه و نظام عائله و مدينه فاضله و ديگر نظر به سعادت شخص .

آنان علاقه كامله به اين دو سعادت دارند و قوانين الهيّه كه به دست مباركشان تأسيس و انفاذ و كشف و اجرا مى شود اين دو سعادت را كاملا مراعات مى نمايد ، حتى در اجراى قصاص و حدود و تعزيرات و امثال آنكه به نظر مى رسد با ملاحظه نظام مدينه فاضله تأسيس و تقنين شده است ، هر دو سعادت منظور است ، زيرا كه اين امور در اكثر موارد براى تربيت فرد جنايتكار و رساندن او به سعادت دخالت كامل دارد ، حتى كسانى كه نور ايمان و سعادت ندارند و آنان را با جهاد و امثال آن به قتل مى رسانند ـ مثل يهود بنى قريظه ـ براى خود آنان نيز اين قتل صلاح و اصلاح بود و مى توان گفت :« از رحمت كامله نبى ختمى قتل آنان است زيرا كه با بودنشان در اين عالم در هر روزى براى خود عذاب هاى گوناگون آخرتى تهيه مى كردند ، كه تمام حيات اينجا به يك روز عذاب و سختى هاى آنجا برابرى نكند .»و اين مطلب براى كسانى كه ميزان عذاب و عقاب آخرت و اسباب و مسببات آنجا را مى‌دانند پر واضح است ، پس شمشيرى كه به گردن يهود بنى قريظه و امثال آن زده مى شد به افق رحمت نزديك تر بوده و هست تا به افق غضب و سخط .

ممكن بود خداى تعالى فرعون را به صاعقه غضب بسوزاند ولى رحمت رحيميّه براى او ، دو پيامبر بزرگ چون موسى و هارون (عليهما السلام)فرستاد و در عين حال سفارش او را فرمود كه : «با كلام نرم و لَيّن با وى گفتگو كنيد ، باشد كه ياد خدا افتد و از كردار خود و عاقبت كار بترسد .»اين قانون امر به معروف و نهى از منكر است . اين كيفيت ارشاد كسى مثل فرعون دچار طغيان و ياغى گرى است .«اكنون تو نيز كه مى خواهى امر به معروف و نهى از منكر كنى و خلق خدا را ارشاد نمايى از اين آيات شريفه الهيه كه براى تذكّر و تعلّم فرود آمده متذكر شو و تعليم بگير .»با قلب پر محبت و دل باعاطفه با بندگان خدا برخورد كن و خير آنان را از صميم قلب طالب شو و چون قلب خود را رحمانى و رحيمى يافتى به امر و نهى و ارشاد قيام كن تا دل هاى سخت را برق عاطفه قلبت نرم كند.

اگر رحمت و احسان خدا نبود طى مراحل انسانيت و منازل آدميت امكان نداشت و در بساط زندگى و سفره حيات جز خسارت و زيان چيزى نمى ماند و سيرت انسانى به شكل ديوى بسيار بدمنظر و غير قابل تحمل تغيير قيافه مى داد.

از معانى فضل ، عطاى بيش از استحقاق است كه اين عطاى بيش از استحقاق را حضرت حق نسبت به بندگان مؤمنش از باب رحمت و كرم و بزرگوارى اش جريان مى دهد و مجراى جريان اين عطاى بيش از استحقاق هم ايمان و عمل و اخلاق و توبه بنده مؤمن است .با اينكه عبد از خود چيزى ندارد و مالك حقيقى چيزى هم نيست ، هستى و همه آثارى كه از هستى اش ظهور دارد از خداست ، هر عمل خيرى كه انجام مى دهد و هر حالت و اخلاق حسنه اى كه بكار مى گيرد و هر قدم مثبتى كه برمى دارد و مايه مادى و معنوى و توفيقى كه رفيق راه اوست همه و همه از ناحيه خداست و اگر با دقت عقلى بنگرد مى يابد كه مالك خود و جان و دل و حيات و هستى و عبادات و آثار مثبت خود نيست و بر اين اساس از حضرت حق نسبت به ذره اى از اعمال و اخلاق و كارهاى خيرش هيچ طلبى ندارد .

ولى كرم و بزرگوارى حق و آقايى و عنايت و لطف و رحمت او اقتضا كرده كه بين خود و بنده اش نسبت به حالات و اعمال و اخلاق مثبت او سخن از بيع و شراء و تجارت و كسب و ثمن و مثمن و قرض الحسنه به ميان آورد و در اين بيع و شراء پاداش و مزد و ثمن مقابل جنس را بر پايه فضل و تفضل يعنى : «عطاى بيش از استحقاق » قرار دهد و وعده ثمن معنوى و مادى را يا مساوى و يا برابر جنس ، يا چند برابر، يا ده برابر ، يا هفتصد برابر يا بى حساب و بى شمار بدهد، شگفت آور است ، مالك حقيقى جان و مال انسان خداست ، ولى گويا جان و مال را هم چون دو جنسى كه مالك حقيقى اش انسان است به حساب آورده و خود با قيمتى چون بهشت به بازار خريد آمده و اعلام مى كند من اين جان و مال را از اهل ايمان به قيمت بهشت ابدى و جاويدان مى خرم .جانى محدود و مالى اندك در صورت تحقق بيع و شراء در برابر عطايى بيش از استحقاق و ثمنى هميشگى و بى حساب .

در آياتى كه به فضل و رحمت نسبت به انسان اشاره شده است حقايق عظيمه و معارف شريفه و مسائل كريمه اى مطرح است كه نشان مى دهد فضل و رحمت خدا در حيات انسان جايگاه ويژه و موقعيّت خاصى دارد .مسأله فضل و رحمت در قرآن كريم بسيار گسترده و پربار مطرح شده است تا جايى كه نيازمند يك تفسير مستقل است ، با يك نگاه گذرا بر فهرست اين دو حقيقت مى بينيم كه نود و هفت بار فضل و دويست و نود بار رحمت در آيات كتاب حق مطرح است .

در آيه شصت و چهارم سوره بقره جزاى شرط چنين آمده است :« لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ ، »اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود يقيناً از زيانكاران بوديد .

و در سوره نساء جزاى شرط به اين صورت ذكر شده است : « لاَتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلاَّ قَلِيلاً.»، اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود همه شما جز اندكى پيروى از شيطان مى كرديد .

و در سوره مباركه نور آيه بيست و يكم جزاى شرط اينگونه آمده است : «مَا زَكَى مِنكُم مِن أَحَد أَبَداً »، اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود يك نفر از شما توفيق تزكيه و پاكى نمى يافت .

ولى در دو آيه از آيات سوره نور جزاى شرط ذكر نشده است و به عبارت ديگر بيان نكرده كه اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود چه پيامدى در زندگى شما داشت . گاهى سكوت ، باعث اهميت و ابهّت بيشتر مى شود و احتمال هاى زيادى را در ذهن خواننده برمى انگيزد كه هر كدام مفهوم تازه اى به آن سخن مى دهد .

مثلا در آيه 10 سوره نور ممكن است جزاى شرط چنين باشد : «اگر فضل و رحمت الهى نبود پرده از روى كار شما برمى داشت يا به شتاب شما را مجازات و هلاك مى كرد ، يا اگر فضل و رحمت خدا نبود چنين احكام دقيق و حساب شده اى را براى تربيت شما انسان ها مقرر نمى داشت.»

در تفسير شريف « الميزان » جواب شرط به صورت جامع نقل شده است مى فرمايد : «تقدير آيه چنين است :« لَولا ما أنْعَمَ اللهُ عَلَيْكُمْ مِنْ نِّعْمَةِ الدِّينِ وَتَوْبَتُهُ لِمُذْنِبيكُمْ وَتَشريعُ الشَّرايِعِ لِنَظمِ أُمورِ حَياتِكُم أزَمَّتكُمُ الشَّقوَةُ وَأهْلَكَتْكُمُ المَعصِيَةُ والخَطيئَةُ وَاختَلَّ حَياتُكُم بِالجَهالَةِ » .اگر نعمت هايى كه خدا به شما عنايت كرده است مانند نعمت دين و توبه پذيرى حق نسبت به گنهكاران و تنظيم مقررات و شريعت براى امور زندگى شما نبود بى ترديد بدبخت مى شديد و معصيت و گناه شما را نابود مى كرد و بر اثر نادانى و نداشتن شريعت شيرازه امور زندگى شما از هم مى پاشيد .

فضل و رحمت در اين آيات تفسير به دين ، نبوت ، انبيا ، توبه ، مهلت توبه ، توفيق توبه و احكام حلال و حرام شده است كه اگر سايه اش بر سر انسان نبود از شيطان پيروى مى كرد و هرگز از آلودگى ها پاك نمى شد و به بدبختى و تيره روزى مى نشست و نهايتاً از زيانكاران و خسران زدگان مى شد .

از جمله خسران زدگان و زيانكاران كسانى هستند كه فرداى قيامت وزنه اعمالشان سبك و كار خيرى براى توازن ندارندو نيز افرادى كه خود را از توفيق ايمان به خدا و پيامبر و معصومان و قيامت محروم نمودندو آنانكه دو رويى و نفاق پيشه كردند و دل به شيطان سپردند .

هنگاميكه ابليس در برابر خداى متعال طغيان كرد و گفت : «همه بندگانت را مى فريبم و به گمراهى مى اندازم پروردگار هم با باز گذاشتن راه توبه و بعثت انبيا و ولايت امامان و نازل كردن كتاب هاى آسمانى و قرار دادن عقل و قدرت و وجدان اخلاقى در باطن انسان كه همه و همه از عنايات ويژه اوست به انسان قدرتى فوق العاده بخشيد تا بتواند با اين دشمن نابكار و حزب و دار و دسته اش بجنگد و از ميدان جنگ پيروز درآيد و بر اثر اين پيروزى به رحمت واسعه حق برسد .»

اميرالمؤمنين على (عليه السلام) مى فرمايد :« وَلَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّيطَانِ حينَ نَزَلَ الوَحىُ عَلَيْهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِفَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللهِ مَا هَذِهِ الرَّنّةُ ؟ فَقَالَ : هَذَا الشَّيطَانُ قَد آيَسَ مِنْ عِبَادَتِهِ ».به هنگام نزول وحى بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) صداى ناله شيطان را شنيدم ، پس گفتم : يا رسول الله اين صداى ناله چيست ؟ فرمود : اين ناله شيطان است كه از پرستيده شدنش به وسيله مردم به نااميدى نشسته ».

آرى؛ كسى كه از وحى و هدايت رهبران آسمانى ارتزاق كند فقط در مدار عبادت حق قرار مى گيرد و شيطان را از اينكه به وسيله او پرستيده شود نااميد مى كند .شيطان در صورتى با وسوسه و فريبش بر انسان مسلّط مى شود كه خود انسان از او استقبال كند و كمر پيش او خم نمايد و از زمره راست قامتان درآيد و در رديف اُولئِكَ كَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَلّ درآيد .آرى ؛ كسى كه ساختمان احسن تقويمى خود را با كلنگ گناه و معصيت و ناسپاسى و بد اخلاقى و تجاوز و ستم خراب كند ، چون چارپايان و بلكه بى راه تر و گمراه تر از آنان است .اما كسيكه ساختمان احسن تقويمى خود را از خطر تخريب مواظبت كند و با طاعت و عبادت و خدمت و كار خير به استحكام آن كمك نمايد از فرشته برتر است .

اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى فرمايد :« فَطُوبَى لِذِى قَلْب سَليم أطَاعَ مَن يَهديهِ وَتَجَنَّبَ مَنْ يُردِيهِ وَأصَابَ سَبِيلَ السَّلاَمَةِ بِبَصَرِ مَنْ بَصَّرَهُ وَطَاعَةِ هَاد أمَرَهُ وَبَادَرَ الهُدى قَبْلَ أنْ تُغلَقَ أبوابُهُ وتُقطَعَ أَسْبابُهُ وَاستَفْتَحَ التوبَةَ وَأمَاطَ الحَوبَةَ فَقَدْ أُقيمَ عَلَى الطَّريقِ وَهُدِىَ نَهْجَ السَّبيلِ ».خوشا به حال دارنده قلب سليم كه از هدايت كننده پيروى نمود و از گمراه كننده كناره گرفت و به كمك بصيرت و بينايى كسيكه به او بصيرت داد و به پيروى آن هدايت گرى كه به او فرمان داد به راه سلامت رسيد و به طريق هدايت شتافت ، پيش از آنكه درهاى آن بسته شود و اسباب آن قطع گردد ، خوشا به حال آنكه باب توبه را گشود و گناه را از خود راند ، چنين كسى به راه خدا ايستاده و به راه راست هدايت شده است .

از جمله دعاهايى كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) زياد مى خواند اين است :« اللَّهُمَّ اجعَلْ نَفسِى أوَّلَ كَريمَة تَنْتَزِعُهَا مِنْ كَرَائِمى وَأوَّلَ وَديعَة تَرْتَجِعُهَا مِن وَدَائِعِ نِعَمِكَ عِنْدِى ».خدايا جانم را اولين كريمه و عضو باارزشى قرار ده كه از من مى ستانى و اولين امانت از امانت هاى نعمتت نزد من كه آن را به سوى خودت باز مى گردانى .كه شايد معناى حقيقى اين دعا اين باشد كه : خدايا هنگام مرگم آن احسن تقويمى و صورت ملكوتى نفس محفوظ مانده باشد و با توطئه هاى شيطان به حيوان تبديل نشده باشد .

دین اسلام همواره مومنین را دعوت به امیدواری به رحمت واسعه الهی نموده و خواستار آنست که انسانها از امدادهای الهی در ابتلائات وگرفتاریهای دنیا، ناامید نبوده، خداوند را در همه حال یار و مددکار خویش بدانند. از سوی دیگر به انسان متذکر میشود که مبادا از دایره اعتدال خارج شده و امید بیش از حد به مغفرت و رحمت الهی، وی را به ارتکاب گناهان سوق دهد.

امام صادق (ع) درخصوص افرادی که با امید به رحمت خدا، گناه میکنند، فرمودند: «اینان مردمی هستند که دل به آرزویی خام، خوش کرده اند و دروغ می گویند که امیدوارند. آنان امیدوار نیستند؛ چرا که هر کس امیدی در دل دارد، به دنبال دستیابی به آن تلاش می کند و آنرا می یابد و هرکس هم از چیزی بترسد، از آن خواهد گریخت ».

در آموزه‌های دینی امید به رحمت الهی همواره در کنار خوف از غضب خداوند، مورد تاکید قرار گرفته است، چه اینکه رحمت بدون خوف انسان را نسبت به ارتکاب گناه جری می نماید و خوف بدون امید نیز، موجب یاس از رحمت الهی می گردد. به چند روایت در این خصوص اشاره می نماییم. درباره برقراری توازن میان بیم و امید نیز روایات متعددی از معصومین (ع) نقل شده است که به برخی از آنها اشاره مینماییم.

حضرت علی (ع) میفرمایند:«بهترین کارها میانه‌روی در امید وترس است» در بیان دیگری می فرمایند : «اگر میتوانید که ترستان از خداوند شدید باشد و در عین حال به او حسن ظن داشته باشید، پس چنین کنید و بین آن دو جمع کنید؛ زیرا بنده راستین، حسن ظنش به خداوند به اندازه خوفش از اوست وآن کس که به خداوند حسن ظن دارد، باید بیش از همه از مجازات او ترسان باشد، تا تعادل بین خوف و رجا برقرار گردد». در روایات، اعتدال میان بیم و امید یکی از نشانه های ایمان کامل دانسته شده است: «سه چیز در هر کس باشد، ایمان او کامل است: عدالت درخشم و خشنودی، میانه روی در فقر و توانگری، اعتدال در بیم و امید»

رعايت اعتدال در اميدواري به رحمت الهي، از دستورات بارز دين اسلام به پيروان راستين خود است. بي شك افرادي كه اولا درك و معرفت آنها از قدرت خداوند و ابعاد رحمت واسعه الهي، معرفتي سطحي است، و ثانياً ممارست هاي لازم روحي و جسمي را بر خود روا نداشته و نفس خويش را در كوره مشكلات و آزمون ها آبديده و پرورش نداده اند، بواسطه كفران نعمت، بي توجهي به خالق بي همتاي اين مواهب و ناسپاسي از عطايا و بخشش هاي الهي نسبت به خود، دچار غفلتي عميق از حضرت باري تعالي و احكام و قواعد صادره از وي گشته و اين غفلت نيز زمينه ساز پا فرا نهادن از حدود و چارچوب شرع مقدس، ايجاد جرات بر ارتكاب گناهان و غوطه ور شدن آنها در منجلاب معصيت الهي مي شود. اين افراد خود به دو دسته تقسيم مي گردند. اولين گروه، نااميدان و مايوسان از بخشش و رحمت الهي هستند؛ حال آنكه دستور صريح قرآن كريمحكايت از لزوم عدم ياس بندگان خدا در هيچ حالتي از مغفرت و رحمت الهي دارد. اسلام اين ياس را گناه كبيره دانسته و قرآن مجيد از آن به عنوان يكي از صفات كفار ياد كرده است. دومين گروه، كساني هستند كه در عين ابتلابه انواع گناهان و طغيانگري، معاصي خويش را قطره اي در برابر درياي رحمت الهي دانسته، با اميد فراوان به بخشش گناهان خويش از سوي خداوند، در خويشتن، جرات فراواني براي ارتكاب معاصي ايجاد كرده اند و خود را به درجات عاليه اي از گستاخي در برابر خداوند رسانده اند.

اسلام موكدا مومنين را دعوت به اميدواري به رحمت بيكران الهي در گرفتاري ها و آلودگي هاي نفساني نموده، همچنين خواهان اميدواري به مغفرت خداوند در زماني است كه انسان از سرمستي بي‌توجهي به دستورات شرع مقدس و زير پا نهادن چارچوبهاي اخلاقي و فقهي بيرون آمده و آگاه و هوشيار مي گردد. اسلام خواستار آن است كه انسانها از امدادهاي الهي در ابتلائات و گرفتاري هاي دنيا نااميد نبوده، همواره خداوند را يار و مددكار خويش در مصايب و مشكلات دنيوي بدانند. از سوي ديگر همواره به انسان متذكر مي شود كه مبادا در راستاي اين اميدواري از دايره اعتدال خارج شده، باب گناهان را بواسطه رحمت بيكران خدا و تمسك به اين حربه كه خدا كريم است، خدا رحمتش در برابر قطره گناهان ما همچو دريايي است و... ، همواره بر روي خويش مفتوح ديده و هيچ ابايي از تعدي به حدود الهي نداشته باشد. خداوند در سوره انفطار آيه شش مي فرمايد: «يا اَيُهَا الِانسانُ ماغَرَكَ بِرَبِكَ الكَريم» اي انسان، چه چيز باعث شد كه به خداي كريم و بزرگوارخود مغرورگشتي.

مغرور شدن به عفو و كرم الهي از اسباب فريب آدمي است؛ يعني آن گاه كه انسان بخواهد خود را در قيامت و در محضر خدا ديده و بدين وسيله از چنگ مظاهر فريبنده دنيا برهد، شيطان او را به عفو ورحمت الهي مغرور كرده، از اين رهگذر او را به ارتكاب معصيت فرا مي خواند. مبتلايان به معاصي و آنان كه به بيماري انكار حقايق گرفتارند، فريفته زر و زيور دنيا گشته و از حقيقت فناپذير آن غفلت دارند و فراموش كرده اند كه سعادت و شقاوت ابدي آنها در گرو اعمالشان در اين دنياست. ايشان دچار غفلتي عميق از اين حقيقت راستين شده اند كه همانا آخرت ميوه و محصول همه حركت هاي باطني و ظاهري انسان در دنيا مي باشد و به فرموده رسول خدا: «الَدُنيا مَزرَعَهُ الآخِرَه». اينها به دليل بي توجهي يا تغافل نسبت به اين حقيقت، چنين پنداشته اند كه دنيا نقد و آخرت نسيه و لذت هاي دنيا يقيني و لذت هاي آخرت آميخته با شك و ترديد است.»

اين دسته از گناهكاران كه مبتلابه بيماري افراط و عدم اعتدال در اميدواري به رحمت الهي مي باشند، به كرم و بخشش خدا فريفته شده و مي گويند:»از آنجا كه نعمت هاي خدا به انسان گسترده و رحمتش فراگير و لطفش شامل همه موجودات مي باشد، لذا نيازي نيست كه در بندگي و عبادت كوشش زيادي كنيم و در كسب ورع و تقوا خود را به زحمت اندازيم؛ ما به سبب ايمان به او و محبت به امامان، اميد نجات داريم و گناهانمان را موجب دوري از حق و دچار شدن به عذاب نمي دانيم؛ غافل از اينكه اميد به رحمت خدا با اصرار بر معصيت و ترك واجبات الهي، در حقيقت فريفته شدن به رحمت خدا و اميدي باطل و نابجاست.»

رسول خدا (ص) مي فرمايند: «هشيار و زيرك كسي است كه با نفسش مخالفت ورزد و براي پس از مرگ عمل كند و نادان كسي است كه نفسش از هواها پيروي كند و بر خدا آرزوي باطل و بيجا ورزد». همچنين حضرت به ابن مسعود فرمودند: «به خدا مغرور مشو و به آراستگي، دانش، عمل، نيكي و بندگي ات فريفته مباش».

به امام صادق (ع) گفته شد:«قومي به انواع گناهان آلوده اند و مي گويند اميدواريم و پيوسته در گناهند تا آنان را مرگ فرا رسد، حضرت فرمودند: اينان گروهي هستند كه در اميدها دچار نوسان و اضطراب اند، نسبت به اميدشان دروغ مي گويند. اينان اميدوار نيستند، كسي كه اميد به چيزي دارد آن را دنبال مي كند و هر كسي ترسان از چيزي است، از آن مي گريزد» حضرت علي (ع) فرمودند: «همانا از فريفته شدن به خدا، اين است كه انسان بر ارتكاب گناه پافشاري كند و آمرزش را بر خدا آرزو كند».

بجای این دو کلمه نیز در فارسی نمی توان واژه ای یافت کع عینا ترجمه آن باشد و اینکه بخشنده مهربان معمولا ترجمه می کنند ترجمه رسائی نیست. زیرا بخشنده ترجمه جواد است و مهربان ترجمه رؤف و هر دو از صفات پروردگار است که در قرآن آمده است.

جواد (بخشنده) یعنی کسیکه چیزی دارد و بدون عوض به دیگران می بخشد. ولی رحمان و رحیم هر دو از رحمت مشتقند و در کلمه رحمت یک معنا اضافه ای نهفته است و آن اینکه در مواردی که موجودات نیازمند و مستحق است؛ بالفظ و یا با زبان تکوین دستش دراز است و به اصطلاح قابل ترحم است و استحقاق دارد که چیزی به او برسد؛ در اینگونه موارد رحمت است. منتهی؛ رحمت انسان وقتی به مستحقی می رسد که تحت تاثیر حالت او قرار گیرد؛ و رقت قلبی رد او پدید آید، ولی خدای متعال از این امور منزه است.

پس وقتی می گوییم رحمان و رحیم دو معنا در ذهن ما مجسم می گردد: یکی نیاز عظیم و فراوان مخلوقات که گوئی سراسر مخلوقات با زبان قابلیت های خودشان همه دست نیاز بدرگاه بی نیاز او دراز کرده و التماس می کنند، و دیگر اینکه او رحمت بی حساب خویش را بسوی آنان فرستاده و نیازهای آنان را تامین نموده است.این است که بعضی از مترجمان اخیر وقتی دیده اند که هیچ کلمه ای رساننده معانی این کلمات نیست؛ آیه شریفه؛ بسم الله الرحمن الرحیم را «به نام الله رحمن الرحیم » ؛ ترجمه نموده‌اند.

مشهور در ميان گروهى از مفسران اين است كه: صفت «رحمان»، اشاره به رحمت عام خدا است كه شامل دوست و دشمن، مؤمن و كافر، نيكوكار و بدكار مى باشد؛ زيرا «باران رحمت بى حسابش همه را رسيده، و خوان نعمت بى دريغش همه جا كشيده» همه بندگان از مواهب گوناگون حيات بهره مندند، و روزى خويش را از سفره گسترده نعمت هاى بى پايانش بر مى گيرند، اين همان رحمت عام او است كه پهنه هستى را در بر گرفته و همگان در درياى آن غوطه ورند.

ولى «رحيم» اشاره به رحمت خاص پروردگار است كه ويژه بندگان مطيع، صالح و فرمان بردار است؛ زيرا آنها به حكم ايمان و عمل صالح، شايستگى اين را يافته اند كه از رحمت، بخشش و احسان خاصى كه آلودگان و تبهكاران از آن سهمى ندارند، بهره مند گردند. تنها چيزى كه ممكن است اشاره به اين مطلب باشد آن است كه: «رحمان» در همه جا در قرآن به صورت مطلق آمده است كه نشانه عموميت آن است، در حالى كه «رحيم» گاهى به صورت مقيد ذكر شده كه دليل بر خصوصيت آن است مانند:« وَ كانَ بِالْمُؤْمِنينَ رَحيماً: «خداوند نسبت به مؤمنان رحيم است» و گاه به صورت مطلق مانند سوره «حمد». از سوئى ديگر «رحمان» را صيغه مبالغه دانسته اند كه خود دليل ديگرى بر عموميت رحمت او است، و «رحيم» را صفت مشبهه كه نشانه ثبات و دوام است و اين ويژه مؤمنان مى باشد.شاهد ديگر اين كه «رحمان» از اسماء مختص خداوند است و در مورد غير او به كار نمى رود، در حالى كه «رحيم» صفتى است كه هم در مورد خدا و هم در مورد بندگان استعمال مى شود، چنان كه درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) در قرآن مى خوانيم: عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَئُوفٌ رَحيم «ناراحتى هاى شما بر پيامبر گران است، و نسبت به هدايت شما سخت علاقمند است، و نسبت به مؤمنان مهربان و رحيم مى‌باشد». با اين همه، گاه مى بينيم «رحيم» نيز، به صورت يك وصف عام استعمال مى شود البته، هيچ مانعى ندارد تفاوتى كه گفته شد در ريشه اين دو لغت باشد، اما استثناهائى نيز در آن راه يابد.

در دعاى بسيار ارزنده و معروف امام حسين(عليه السلام) به نام دعاى «عرفه» مى خوانيم:« يا رَحْمانَ الدُّنْيا وَ الآْخِرَةِ وَ رَحِيمَهُما: «اى خدائى كه رحمان دنيا و آخرت توئى و رحيم دنيا و آخرت نيز توئى»

سخن خود را در اين بحث با حديث پر معنى و گويائى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)پايان مى‌دهيم آنجا كه فرمود:« إِنَّ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ مِأَةَ رَحْمَة، وَ إِنَّهُ أَنْزَلَ مِنْها واحِدَةً إِلَى الأَرْضِ فَقَسَمَها بَيْنَ خَلْقِهِ بِها يَتَعاطَفُونَ وَ يَتَراحَمُونَ، وَ أُخَرُ تِسْعَ وَ تِسْعِيْنَ لِنَفْسِهِ يَرْحَمُ بِها عِبادَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ «خداوند بزرگ صد باب رحمت دارد كه يكى از آن را به زمين نازل كرده است، و در ميان مخلوقاتش تقسيم نموده و تمام عواطف و محبتى كه در ميان مردم است از پرتو همان است، ولى نود و نه قسمت را براى خود نگاه داشته و در قيامت بندگانش را مشمول آن مى سازد».

در زبان عربی کلماتی که بر وزن فعلان است دلالت بر کثرت می کند مثل عطشان که به معنای عطش کثیر است. و کلماتی که بر وزن فعیل است که اصطلاحا آنرا صفت مشبه می گویند دلالت بر نوعی ثبات و دوام می کند.رحمان که بر وزن فعلان است دلالت بر کثرت و وسعت می کند و می رساند که رحمت حق همه جا گسترش پیدا کرده و همه چیز را فرا گرفته است.اصولا هر چیزی؛چیز بودنش مساوی با رحمت حق است چون وجود و هستی عین رحمت است؛ چنانکه در سوره اعراف آیه 56 آمده است:« وَ رَحمَتَ وَسَعَت کُلِی شَیء »رحمت من همه چیز را فرا گرفته است .

این گونه رحمت حق استثناء ندارد؛ و اینطور نیست که شامل انسانها باشد و غیر انسانها را شامل نشود و یا در انسان ها تنها انسانهای مؤمن را فرا گیرد، خیر؛ بلکه سراسر گیتی مشمول رحمانیت حق است و یا عین آن است یعنی آنچه در عالم هستی هست رحمت حق است.

درسی که می توان از جمله بسم الله الرحمن الرحیم آموخت این است که آنچه که از خدا به عالم می رسد دو گونه نیست؛ خیر و شر. بلکه آنچه از او می رسد جمله نیکو و رحمت است و این رحمت شامل جماد و نبات و حیوان و انسان به تمام اقسامش می گردد چون اصولا فاتحه و گشایش هستی با رحمت حق است و اما رحیم که بر وزن فعیل است دلالت بر رحمت لاینقطع و دائم حق می کند. رحمان که دلالت بر رحمت واسعه پروردگار می کرد و شامل همه موجودات می گشت ولی بالاخره در این عالم یک سلسله از موجودات پس از هستی معدوم می شوند و فانی می گردند. ولی رحیم نوعی از رحمت است که جاودانگی دارد و تنها شامل آن بندگانی است که از طریق ایمان و عمل صالح، خود را در مسیر نسیم رحمت خاصه حق قرار داده اند.پس پرودگار یک رحمت عام دارد و یک رحمت خاص. با رحمت عام خودش همه موجودات را آفریده است که از جمله آنان انسان است.انسان که تنها موجود مکلف است و خودش مسئول خویش است اگر وظائف و تکالیفی که به عهده اش نهاده شده بود انجام دهد؛ مشمول رحمت خاص الهی خواهد شد. رحمان اشاره به آن رحمت بی حسابی است که همه جا کشیده و مؤمن و کافر و حتی انسان و جماد و نبات و حیوان ندارد ولی رحیم اشاره به رحمت خاص است که به انسانهای مطیع و فرمانبردار اختصاص دارد.

بیش تر متکلمان، لطف را چنین تعریف کرده اند:«لطف، آن است که مکلّف، با آن، به فرمان بردارى نزدیک تر و از انجام گناه دورتر شود.»شیخ مفید مى گوید: «لطف، عبارت است از آن چه که مکّلف، با آن، به فرمان برى نزدیک و از گناه دور مى شود و در اصل توان مکلّف بر انجام تکلیف، مؤثّر نبوده و به حدّ اجبار نرسیده باشد.»

لطف، محدود به دو امر است:

الف) قبل از لطف، تکلیف ثابت باشد؛

ب) لطف، به حداجبار نرسد.

اما اوّلى به جهت آنکه لطف آن است که مکلَّف را به طاعت نزدیک مى گرداند، بنابراین، تکلیف مکلَّف و همچنین دوّمى یعنى اجبار از لطف خارج است.

در کتاب کاشف الأسرار آمده است: «اصل تکلیف در حقیقت لطف داخل نیست، بلکه قوام بخش موضوع لطف است؛ زیرا، اگر تکلیف نباشد، فرمان برى و گناهى هم نیست. بنابراین اگر طاعت و معصیت نباشد، نزدیک گرداندن به طاعت و دور کردن از گناه هم معنایى ندارد.»

اضطرار و سلب اختیار هم از حقیقت لطف خارج است؛ زیرا، با وجود این دو، تکلیفى نیست و با نبودن تکلیف موضوع براى نزدیک گرداندن به طاعت و دور کردن از گناه، باقى نمى ماند.بنابراین لطف بین دو حد، محصور است و بین آن دو پهناى گسترده اى است که تمام درجات و مراتب آن براى مکلفان، لطف به شمار مى آید.

ممکن است لطف، علاوه بر تشریع، تکوین را هم در بر گیرد؛ زیرا، ملاک برهان ـ یعنى خداوند تبارک و تعالى با لطف خود، هر چه را که در فرمان بردار کردن بندگان مؤثّر است، انجام مى دهد ـ فراگیر است.بنابراین لطف، مقتضى وجود عقل نیز هست؛ زیرا، عقل هم در غرض (فرمان بردار کردن انسان) مؤثّر است و شاید براى همین در کاشف الأسرار آمده است:«از نظر علما، قدس الله أسرارهم، قاعده لطف، به عالم تکلیف و او امر و نواهى اختصاص داشته است و شامل عالم تکوین نمى شود، لذا قاعده لطف از این سه قاعده فراگیر «قبح ترجیح مرجوح بر راجح، یا محال بودن آن» و «قبح نقض غرض و محال بودن آن» و «وجوب علم به اصلح و اتقن و أحکم»، محدودتر است، در حالى که قاعده لطف در نظر ما فراگیر است و باید آن را تعمیم داد و همانند آن سه قاعده ـ که فروع آن ها بى نهایت است ـ در تکوینیات نیز جارى کرد.»

به هر حال نکته دیگر که توجه به آن لازم خواهد بود عبارت از آن است که، ظاهر تعریف بزرگان، آن است که نزدیک کردن به طاعت و دور گرداندن از معصیت، فعلیّت دارند، در حالى که وجدان انسان، به خلاف آن حکم مى کند؛ زیرا، همه بندگان به طاعت، نزدیک، و از گناه دور نشده اند. پس لازم است چنین تعبیر شود: «لطف، آن است که صلاحیت براى نزدیک گرداندن (به طاعت) و دور کردن (از گناه) را دارد.» بنابراین، هر آن چه را که صلاحیت دارد تا انسان را به فرمان بردارى فراخواند و از نافرمانى بر حذر کند، لطف است و به تقریب و تبعید فعلى اختصاص ندارد.اگرچه عبارت شیخ، مناسبتر از دیگران است ـ زیرا، فرمودند: «لطف آن است که انسان را به انجام واجب فرا مى خواند» ولى اشکال مذکور در سخن ایشان و یصرف عن القبیح که ظهور در دور گرداندن فعلى از معصیت دارد نیز باقى است.

بنابراین، لطف، آن است که براى تحقّق غرض (فرمان بردارى و اجتناب از گناه) صلاحیّت داشته باشد. این غرض، از اهداف متوسّط است؛ زیرا، هدف از آفرینش، تکلیف است و هدف از تکلیف، فرمان بردارى است و هدف از اطاعت، نزدیک شدن به خداوند است که کمال و سعادت انسان ها در آن است و هدف نهایى به حساب مى آید. هرکدام از این اهداف، در طول دیگرى هستند.بنابراین، پس از فرض فراگیر بودن ملاک لطف، مى توان در تعریف لطف چنین گفت: «لطف، آن است که بتواند انسان را به کمال نهایى و سعادت ابدى نزدیک گرداند.»

از بیان فوق، روشن مى شود که تکلیف، وعده، وعید، بیم دادن، بشارت دادن، حدود، قصاص، تعزیر، فرستادن انبیا، معین کردن اولیا و اوصیا، عصمت آن بزرگان، و اقامه معجزات و بیّنات، همگى، نمونه هایى از لطف هستند، همچنان که عقل و آن چه که بر انسان عارض مى شود، مثل سلامت، بیمارى، فقر، بى نیازى، ضعف، نیرومندى، امتحانات،... غیره همگى لطف هایى هستند که در رساندن انسان به هدف نهایى ـ که همان نزدیک شدن به خداوند و سعادت ابدى است ـ مؤثّرند.گفتنى است، لطف، در زبان عرف، همان احسان است. در نتیجه، از نظر عرف، همه چیز، لطفى الهى است، هر چند متکلمان لطف را به تشریعات اختصاص داده اند. البته همان طور که گذشت، ملاک لطف، فراگیر است و مى توان آن را بر تکوینیات نیز اطلاق کرد.پس از آشنایى به معناى لطف و محدوده آن باید دانست این معنا، با عموم لطف سازگار است.

براى لزوم لطف، دو گونه تقریر وجود دارد: 1 ـ کلامى؛ 2 ـ فلسفى. و ما مراد را در اینجا ذکر مى‌کنیم:

بدیهى و روشن است که تحصیل غرض، بر خداوند حکیم، لازم است. براى همین، در کتاب کاشف الأسرار، این مسئله، از بدیهیات و قطعیات به شمار آمده است. از آن جا که لطف، در حصول هدف آفرینش، مؤثر است، لزوم آن، از بدیهیات و یقینیات به شمار مى آید.

شیخ مفید مى گوید: «دلیل بر وجوب لطف، آن است که غرض مکلِّف (خداوند) بر آن متوقّف است. پس لطف، واجب است و این، همان مطلوب است.

بیان ملازمه این است که اگر مکلِّف (خداوند) بداند که مکلَّف فقط با لطف است که اطاعت مى کند، اگر بدون لطف، تکلیف بر عهده او گذارد، غرض خود را نقض کرده است. شخصى که دیگرى را به مهمانى و غذایى مى خواند، ولى مى داند که آن شخص، زمانى دعوت او را مى پذیرد و غذا را میل مى کند که دعوت کننده، علاوه بر دعوت کردن، ادب خاصّى را هم مراعات کند، در این صورت، اگر دعوت کننده، آن ادب را مراعات نکند، غرض خود را نقض کرده است. بنابراین، وجوب لطف موجب تحصیل غرض است.

بیان ملازمه، چنین است که خداوند تبارک و تعالى، از مکلَّف، اطاعت و فرمان بردارى را خواستار است، پس اگر بداند که آن مکلّف، فقط زمانى فرمان بردار مى شود و به خداوند نزدیک تر مى گردد که خداوند، کارى ـ که انجام دادن آن مایه نقص و مشقت نیست ـ براى او انجام دهد، در این صورت، حکمت خداوند ایجاب مى کند آن کار را انجام دهد، زیرا، اگر آن کار را ترک کند، نشان دهنده آن است که خداوند، از مکلَّف، اطاعتى نخواسته است. مثلاً شخصى از دیگرى مى خواهد که با او غذا بخورد، ولى مى داند که آن میهمان، زمانى حاضر مى شود که کسى دنبال او فرستاده شود و حال اگر میزبان، کسى را دنبال میهمان نفرستد، غرض خود را نقض کرده است»

بیان بطلان لازم این است که از نظر عقلا، انجام دادن کارى که با غرض شخص، تناقض دارد، سفاهت است ـ یعنى ضد حکمت است ـ و نقص به حساب مى آید و معلوم است که آن بر خداوند تبارک و تعالى، محال است.

پس لازم است چنین استدلال شود که غرض، به کمال رسیدن انسان است و ترک غرض، سزاوار ذات کامل خداوند نیست؛ زیرا، دانستیم که مبناى قاعده لطف، در کلمات علماء بزرگ، محال بودن خلف و تناقض است نه قاعده حُسن و قبح عقلى.البته، از سخن برخى از آنان، چنین برمى آید که به قاعده حُسن و قبح، توجّه داشته اند. مثلاً مرحوم محقق لاهیجى در تقریر آن مى گوید: «ترک لطف، نقض غرض است و نقض غرض، قبیح است. پس ترک لطف، قبیح است.

علاوه بر آن کسى که قاعده حُسن و قبح عقلى براى اش ثابت نشود، چه گونه مردم را ملزم مى کند که درباره مسائل اعتقادى تحقیق کنند و چه گونه قبح عقاب بلا بیان و امثال آن را ثابت مى کند؟

حکیمان الهى، هر آن چه را که انسان، در راه رسیدن به کمال، به آن نیازمند است، با صفات خداوند ثابت کرده اند.در عقائد الإمامیة آمده است: «لطف به بندگان، از کمال مطلق خداوند نشئت گرفته است. خداوند، نسبت به بندگان خود، لطیف و بخشنده و کریم است. حال اگر بندگان، محل و مورد آمادگى و قابلیت پذیرش لطف و فیض وجودى خداوند را داشته باشند، بایستى خداوند، لطف خود را شامل حال او گرداند؛ زیرا، در ساحت خداوندى، بخل، راه ندارد و بخشش و کَرم او، بى نقص و عیب است.»البته، معناى وجوب در حق خداوند، آن نیست که کسى خداوند را به آن، امر کرده باشد و بر خداوند واجب باشد که اطاعت امر کند، بلکه معناى آن، همان معناى وجوب در عبارت «خداوند، واجب الوجود است»، مى باشد؛ یعنى، لازم بوده و انفکاک آن از خداوند محال است.

آرى کسى که رویاندن مو بر ابروها و فرو بردن کف پاها را مهمل نگذاشته است، چه گونه وجود کسى را که رحمت براى جهانیان است و بندگان خدا را به رحمت و رضوان او در دنیا و آخرت سوق مى‌دهد، مهمل مى گذارد؟»

همان طور که می دانیم ، اگر انسان ، با ايمان و اخلاق و عمل صالح ، توجه و عنايت حضرت حق را به خود جلب نكند و پيوسته در سيطره لطف او نباشد ، در برخورد به حادثه و فتنه و مصيبت شكست مى‌خورد و به زيان و خسارت مبتلا مى شود ، ولى اگر عنايت و لطف او را دنبال خود داشته باشد سختى و مشكل را نهايتاً پشت سر مى گذارد و وارد ميدان سهولت و راحتى مى شود . انجام عبادت صحيح و بندگى خالصانه و به ويژه توجه به معناى عبادات و اذكار به انسان نسبت به خدا و هستى و نعمت ها و همه مخلوقات ، انديشه و تفكر صحيح و سالم مى دهد به گونه اى كه انسان مى تواند بسيار راحت و شاداب و اميدوار زندگى كند و هر حقيقت و هر نعمتى را درست و بجا بكار بگيرد . محور بسيارى از امور در قرآن مجيد « سبيل الله » مقرر شده است ، بديهى است خدا كه نياز به حركات مثبت كسى ندارد ، پس منظور از سبيل الله ، پس از پرستش خالصانه خدمت به خلق خداست ، همين ديدگاه ، انسان را از خودپرستى و خودمحورى و انانيّت باز مى دارد .

كسى كه روزى ده بار در نمازهاى واجب و بارها در مستحبات و گفتن اذكار زمزمه خالصانه و عاشقانه نام خدا را به عنوان رحمان و رحيم بر زبان دارد و با توجه قلب او را مالك همه هستى مى داند ، از سوءظن به بندگان و بخل و حسادت و حرص و طمع و كبر و غرور و خود محورى و منيت رها شده و يا رها مى شود زيرا هر نعمتى را به خود يا به ديگران مى بيند ، آن را جلوه اى از رحمانيت و رحيميت و رزاقيت حق به حساب مى آورد و خوشحال و شادمان است كه به او و به ديگران عنايت شده است نه ناراحت و دل تنگ .

با اين تفكر سالم جايى براى حسادت و بدبينى و بخل و طمع و حرص و آز و خودبينى و غرور نمى‌ماند ، حتى اگر روزى تهيدست باشد و يا پس از ثروت به فقر دچار آيد فقط چشم اميد به خدا مى‌دوزد و با خداى خود مناجات مى كند : «تو كه اين همه نعمت به بندگانت عنايت كرده اى به من نيز عنايت فرما ». و به اصطلاح علم اخلاق همه عنايات حق را به ديگران با چشم غبطه مى نگرد نه با حسادت و بخل و اصولا خوشحال است كه بندگان حق داراى نان و نوا و ثروت و مال هستند يا به نان و نوا مى‌رسند .

اينان با چنين تفكرى و انديشه صحيحى اگر تهيدست باشند صبر و استقامت به ميدان مى آورند تا براى جبران تهيدستى به گناه و معصيت دچار نشوند و اگر ثروت و مال داشته باشند پس از اداره امر معاش خود براى قرض الحسنه دادن و انفاق كردن و خدمت به خلق اقدام مى كنند و دست خود را چنانكه در روايات توصيه شده است پايين تر از دست سائل مى گيرند زيرا به اين معنا توجه دارند كه دست گيرنده دست خداست و همه جا سفره رحمت خدا گسترده است و اگر خدا عنایت کند شامل حال آنها نیز می گردد.

این پژوهش در صدد پاسخگویی با این سوال است گستره رحمت الهی چیست و آیا این رحمت شامل حال تمام بندگان خدا میگردد.؟ در پاسخ به این سوال این فرضیات تدوین شده و مورد بررسی قرار گرفته است:

هر كسى در زندگى فراز و فرودها و سهولت ها و صعوبت هايى دارد . طبع زندگى دنيا چنين است كه نيش و نوش هر دو را دارد ، گر چه ما دوست داريم همواره دنيا به كام ما باشد ولى چنين نيست ، معمولا مشكلات و نابسامانى هاى فراوانى پيش روى انسان است و در موارد زيادى دوستان و اقوام و هموطنان از كمك به آدمى ، ناتوان و عاجزند زيرا دشوارى ها و سختى ها در نبود امكانات مادى خلاصه نمى شود ، گرچه فراهم آوردن همان امكانات مادى نيز دشوارى هايى دارد كه گاه خارج از قدرت و يارى دوستان است .

در اين موقعيّت است كه روح انسان و قلب آدمى احساس تنهايى و غربت مى كند و فشارهاى روانى از هر طرف روى مى آورد و انسان را در تنگنايى بسيار سخت و بن بستى بسيار جانكاه قرار مى دهد كه با همه وجود دنبال چاره جويى برمى آيد و به هر قيمتى براى نجات خود دست و پا مى زند .آنانكه از سرچشمه هاى زلال معنويت و ارتباط با خالق هستى و آن وجود مقدسى كه كليد حلّ همه مشكلات به دست رحمت و قدرت اوست محروم اند در آغاز به اين و آن مراجعه مى كنند تا شايد بتوانند شعله سركش سختى و مشكل را فرو نشانند و هنگامى كه دريافتند از اين مسير به توفيقى نمى رسند و كارى از دستشان برنمى آيد خود را به برنامه هاى سرگرم كننده اى چون فيلم ها ، ديدار از مجالس لهو و لعب ، خواندن مجلات و نهايتاً مواد مخدر سرگرم مى كنند ولى به زودى مى فهمند كه اين امور مسكّن هاى مقطعى و لحظه اى هستند نه داروى درمان درد .

ارتباط صميمانه و استوار و محكمى كه از راه عشق به خدا و بندگى و پرستش او ايجاد مى گردد ، سازنده بهترين و قوى ترين تكيه گاه معنوى و روحى براى انسان است كه وى را در برابر حوادث و مشكلات ، از اين كه خود را ببازد و براى نجات خويش به هر گناهى و نهايتاً خودكشى متوسل شود مصونيت مى دهد و سبب مى گردد كه حادثه ديده با وقار و سنگينى و با روشى درست ، با حادثه برخورد كند تا زمان حادثه به خوبى پايان يابد و مشكل و سختى جايش را به آسانى و راحتى واگذارد .

مؤمن ، همه حوادث را امتحان خدا مى داند و با هدايت حضرت محبوب با حوادث برخورد مى‌كند و از امتحان و آزمايش سرافراز بيرون مى آيد . مؤمن ، اگر عزيزترين فرد خود را هم از دست بدهد و اميدى به برگشت او نداشته باشد با حالى الهى و ملكوتى قلب و زبانش مترنم به خدا متوسل مى‌شود و با اتصال به اين حقيقت كه ما از خداييم و به سوى او باز مى گرديم و در محضر حضرتش به ديدار ابدى و هميشگى عزيزمان نايل مى شويم به خود آرامش مى دهد و به زندگى طبيعى‌اش باز مى‌گردد و هم چون گذشته به عبادت خدا و خدمت به خلق مشغول مى شود و پيوسته از منبع عظيمى چون عبادت و خدمت به بندگان خدا نيرو مى گيرد .

رحمت و مهر حق به همه موجودات و به ويژه انسان، حقيقتى است كه چون روز روشن و خورشيد تابناك در برابر ديد هر عاقل منصفى است و به نظر نمى رسد كه نيازى به توضيح و تفصيل و شرح و بيان داشته باشد.ولى از آنجا كه گاهى ديو غفلت به انسان حمله مى كند و چشم او را از تماشاى حقايق فرو مى بندد و بيمارى خطرناك نسيان از حقايق را بر انسان چيره مى سازد، تذكر واقعياتى كه در زندگى آدمى نقش مثبت دارد وخالى از فايده و سود عظيم نيست.رحمت و مهر حق هم از جمله حقايقى است كه ممكن است در معرض غفلت و فراموشى قرار گيرد و از اين ناحيه ضربه غير قابل جبرانى به انسان وارد گردد، به همين خاطر تذكر اين حقيقت چه با زبان ار باب «تَوَاصَوْا بِالْحَقِّ» و چه با قلم امرى لازم و ضرورى به نظر مى رسد، باشد كه با شنيدن رحمت و مهر و حق و جلوه هاى تابناكش و با مطالعه اين واقعيت جاويد و سرمد، كه در رگ و پى همه عناصر موجودات چون چشمه آب شيرين جارى است، بيدارى به انسان دست دهد و از پى اين بيدارى به شهر بينايى برسد و با رسيدن به شهر بينايى به تماشاى زيباترين مناظر معنوى و مظاهر ملكوتى كه همانا جلوه هاى رحمت او در افق وجود و حيات موجودات است موفق گردد و علاوه بر علاج بيمارى غفلت و مرض نسيان در ميدان تأمين سعادت دنيا و آخرت قرار گيرد.

از معارف الهيه استفاده مى شود كه شروع آفرينش بر پايه رحمت بوده، تا جايى كه مى گويند مجموعه هستى و همه مخلوقات ظهور رحمت حق اند و تداوم حياتشان ـ چه در مرحله مادى و چه در ميدان هدايت و معنويت ـ به رحمت حضرت اوست.آسمان ها و زمين و آنچه در آنهاست جلوه رحمت حق است و كتاب هاى آسمانى و نبوت پيامبران و امامت امامان ، مظاهر رحمت حضرت ارحم الراحمين است.

او بنابر آيات و روايات به دشمنان و مخالفان نيز براى زمينه سازى نجاتشان چشم محبت دارد و دوست دارد آنان هم چون ديگر بندگان به راه مستقيم آيند و به عبادت و اطاعت گردن نهند و به توبه واقعى موفق آيند. توّابى او ـ كه به معناى قبول كردن توبه اهل توبه است ـ عين رحمت و مهر او به تائبين است و اين گنهكارانند كه بايد فرصت عظيم توبه را ـ كه از مظاهر رحمت و مهر حضرت محبوب است ـ غنيمت بشمارند و خود را در معرض اين نسيم ويژه ملكوتيّه قرار دهند.

این پژوهش در پی آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که رحمت الهی چیست وجلوه های آن کدامند؟

اهمیت موضوع از آنجاست که اگر انسان براى به دست آوردن فضل و رحمت خاص حق ـ كه با آراسته شدن به ايمان و عمل شايسته و اخلاق حاصل مى شود بكوشد و به تلاش برخيزد ، گوى سعادت و خوشبختى دنيا و آخرت را از ميدان حيات برده و خود را به درجه اى رسانده كه در آخرت لياقت همنشينى با پيامبران و صديقين و شهداء و صالحان را پيدا كرده است و براى هميشه در بهشت عنبرسرشت جاى خواهد داشت و همه ارزش و اعتبار و كرامت و شرف انسان به اين است كه افق طلوع رحمت خاص و فضل و احسان حضرت حق شود و در غير اين صورت طلوع رحمت كه در چهارچوب امور ظاهرى و مادى است و سبب طلوعش فقط و فقط جنبه ظاهرى و عنصرى و بدنى و جسمى است و جز رشد مرحله حيوانى ميوه ديگرى ندارد، مايه اعتبار و ارزش و قدر و قيمت انسان و زمينه قرب و منزلت او نيست .

لطف : 1 - (اِمص .)نرمی ، مهربانی ، خوش رفتاری . ج . الطاف . 2 - کرم ، بخشش

لطف: توفیق خدای . 2 - نرمی . 3 - نیکویی ، بر، نیکوکاری . 4 - (اِ.) آن چه به کسی فرستن...

الطاف: جِ لطف ؛ مهربانی ها.

رحیم: مهربان ،بخشاینده ،از صفات خداوند

رحمان : ا-مهربان . 2 - بخشاینده ، از صفات خداوند.